MAKSUT

MAKSUT

1. FASIL

 

Şu fasıl mastardan çıkarmaya ihtiyaç şiddetlenen ( şiddetle muhtaç olunan ) bir takım vecihler hakkındadır. Bunlar da altıdır. 1.) Mazi  2.) Muzari  3.) Emir  4.) Nehi  5.) İsmi fail  6.)İsmi meful.

 

MASTAR: Mastar mimli yada minsiz olmaktan hali olmaz. Mimsiz mastar semaidir. Semai Araplardan işitildiği gibi muhafaza edilir ve üzerine kıyas yapılmaz. Çünkü sülasi mastarları için kıyas yoktur. Sülasinin gayri mastarlar ( Sülasi mezid, Rubai micerred, Rubai mezid ve mülhaklar ) kıyasidir.

 

Eğer mastar mimli olursa fiili muzarinin aynel fiiline bakılır. Eğer fiili muzarinin aynel fiili meftuh veya mezmum olursa Sahih, Ecvef, Muzaaf ve Mehmüz fiillerde Mastar mimi, ismizaman, ismi mekan mefalün vezni üzere gelir. (منصَر ) gibi. Şaz  olanlar müstesna. Bunlar:

 (   المطلِِع والمغرِب والمسجِد والمنسِك والمشرِق والمجزِر  والمسكِن والمنبِت والمفرِق والمحشِر والمسقِط والمجمِع)                                                                                                                                                                                       

 

(Bunlar da her nekadar kıyas fetha ile gelmek olsa da şaz olarak aynel fiilinin kesresiyle gelmişlerdir.)

Eğer fiili muzarinin aynel fiili meksur olursa Mastar mimi mefalün vezni üzere gelir.   (  مفتَح)   ( المرجِع ، المصِير  ) kelimeleri müstesna. İsmi zaman ismi mekean mefılün vezni üzere gelir. ( مضرِب  )

Nakıs ve Lefifi makrun fiillerinde, Mstar mimi, İsmi zaman, ismi mekan, mefalün, Misal ve Lefifi mefruk fillerinde mefılün vezni üzere gelir.   Eğer fiil sülasi üzerine zaid ise Mastar mimi, ismi zaman, ismi mekan, her babtan ismi meful bu bablardan olan fiili müzarinin mechul vezni üzerine gelir, ancak muzaraat harfi mimi mezmumeye çevrilir. İsmi fail aynel fiilinin kesresiyledir.

 

FİİLİ MAZİİ  : Mazi ma’lum veya meçhul olmaktan hali olmaz. Eğer fiili mazi ma’lum olursa son harf müfred ve tensiye müzekker ğaib, müfred ve tensiye müennes ğaibeler de fetha üzerine mebnidir. Cemi müzekker ğaib de mezmumdur. Geriye kalan harfler bütün bablarda sakindir. İlk harf bütün bablarda meftuh, ancak evvelinde hemzei vasıl olan humasi ve südasi babları meksur dur.

 

Hemzei vasıllar: (  همزةُ ابْنٍ وابْنمٍ  وابْنة وامْرأ وامْرأة واثْنين واثْنتين واسْم واسْت وايْمن )      Humasi ve südasi bablarından gelen mazi, mastar, emrin hemzesi, Sülâsiden emri hazırın hemzesi, Lâmı ta’rife bitişen hemze.

Hemzei vasıllar başlangıçta sabit, geçiş halinde sakıttır.( Yani düşerler.) Lamı tarife bitişen hemze ile ( اَيمن  ) lafzının hemzesi başlangıçta meftuh, geriye kalan hemzeler meksurdur. 

 

Hemzei katılar : 1-İfal babının hemzesi,(  اَكرم  ) 2- mütekellimin hemzesi, ( اَضرب  ) 3- ceminin hemzesi,                        (اَفعل ، أَفعال، اَفعلة   )  4- istifhamın hemzesi,(أفي الدار رجل أم امرأة   )  5- ismi tefdılin hemzesi, (   افض ) 6- ya ile nida olunan ismi celalin hemzesi,( يا اَلله  )  7- sıfatı müşebbehenin hemzesi,( اَحمر، اَحضر  )  8-  mazinin kendi hemzesi,     ( أَخذ، سأَل، قرأَ  )  9- lâmı ta’rife (lahık olan, sonradan gelen ) bitişen hemz . ( الانسان  ) gibi.

 

Yef’ulü (bir ve beşinci babı) babından gelen emri hazırın hemzesi aynel fiiline tebean ibtida halinde mezmumdur.                  ( اُنصر، اُحسن  ) gibi. Humasi ve südasi bablarından gelen fiili mazinin meçhulünün hemzesi mezmumdur.

Eğer fiili mazi meçhul olursa: Son harf malumunda olduğu gibi müfred ve tensiye müzekker ğaib, müfred ve tensiye müennes ğaibeler de fetha üzerine mebnidir. Cemi müzekker ğaib de mezmumdur. Lamel fiilinin ma kabli meksur, sakinler hali üzere sakin geriye kalanlar mezmumdur. 

 

 

 

 

 

 

FİİLİ MÜZARİ:

Tarifi : 

        فهو الذى يكون في اوله حرفٌ من حروف أتين بشرط ان يكون ذلك الحرفُ  زائدا على الماضى بقصط المُضارع     

Manası: Müzari yapmak kastıyla mazi üzerine ziyade kılınmak şartıyla evvelinde eteyne harflerinden biri bulunandır.

Muzaraat harfleri bütün bablar da  fiili müzarinin ma’lumunda meftuhtur. Ancak Rubailerde (hangi rubai olursa olsun, ister sülasimezidün fih rubai olsun, ister rubai mücerred, ister rubaiye mülhaklar olsun) mezmumdur. Fiili müzarinin lamel fiilinin ma kabli Rubai, Humasi ve Südasi bablarında meksurdur. Ancak ( يَتَفَعّلُ، يَتَفَاعَلُ، يَتَفَعْلَلُ  )         bablarında meftuhdur.Fiili müzarinin Meçhulünde muzaraat harfi mezmum, sakinler hali üzerine sakin, geriye kalanların tamamı meftuhdur. Ancak lamel fiili nasbeden bir nâsıb cezmeden câzım olmadığı müddetçe ma’lümünde ve meçhulünde merfudur.

 

EMİR VE NEHİY: Emir ve nehiy fiili müzarinin lafzı (sığası) üzerinedir. Ancak meczumdurlar. Emir ve nehiyde cezm alâmeti tensiye, cemi müzekker ve müfret müennes muhataba nunu nun sükutu (düşmesi),geriye kalanlarda sahih lâmel fiilinin sükûnu, illetli lâmel fiilinin sükûtu iledir. Cemi müennes nûnu cezm ve cezmin ğayrısı halinde sabittir.

 

Emri hazır fiili müzarinin müfred müzekker muhatabından yapılır. Muzaraat harfi hazfedilir. Eğer muzaraat harfinin ma ba’di sakinse evveline hemzei vasıl getirilir, (Fiili müzarinin aynel fiili mezmum ise hemzei vasıl mezmum olarak, fiili müzarinin aynel fiili meftuh veya meksur ise hemzei vasıl meksur olarak gelir.)muzaraat harfinin ma bağdi harekeli ise ahiri sakin kılınır. Bu emrin ahiri ise vakıf üzere mebnidir. Vakıf üzere mebni olan lafızda meczum gibidir.

 

İSMİ FAİL: İsmi fail yapmak için fiili mazi’nin aynel fiiline bakılır. Eğer aynel fiili meftuh ise (ناصِر   )vezni üzere gelir. Eğer mezmum ise (  عظِيم ، ضَحِمٌ ) vezni üzere gelir. Eğer aynel fiili meksur olursa müteaddiden  (  عالِم  )                                          

vezni üzere gelir. Lazımdan ise dört vezin üzeredir. Bunlar: ( مريض ، زمِن، أحمَر، عَطْشان  ) dur.

 

İSMİ MEF’UL: İsmi mef’ul sülasi babların tamamından (مَجْبور و كَثِير   ) vezni üzere gelir. Ziyade bablarda fiili müzarinin mechul vezni üzere gelir. Müzaraat harfi mimi mezmumeye çevrilir. İsmi failde lamel fiilinin ma kabli meksur, ismi mefulde ise meftuhdur. .

İsmi failin mübâlağa vezinleri. )   جهول، صديق، كذّاب، غُفُل، يَقُض، مِدْرار، مِكْثير، لُعَنَة  ) dür.  

 

 

2. FASIL

 

Şu fasıl sahih fiilerin çekimi hakkındadır. Fiili mazi Fiili muzari, Emir, Nehiy malumunda ve mechülünde ondört vecih üzeredir.  Üçü ğaib, üçü ğaibe, üçü muhatab, üçü muhataba, ikisi de ister erkek ister kadın olsun mütekellim içindir. Ancak emir ve nehinin malumlarında mütekellim vecihleri gelmez.

 

İsmi fail on vecih üzere çekilir. Cemi müzekker için dört, cemi müennes için iki lafız vardır. İsmi mef’ul yedi vecih üzere çekilir. Cemi müzekker için iki, cemi müennes için bir lafız vardır.

 

Nunu te’kid:  Nunu müşeddede:  emir ve nehinin ma’lum ve mechülünün tamamına dahil olur.

Nunu muhaffefe: Nunu müşeddede gibi emir ve nehinin ma’lüm ve mechûlünün tamamına dahil olur. Ancak tensiye ve cemi müenneslere dahil olmaz. Nunu muhaffefe sakin, nunu müşaddede meftuhdur. Ancak nunu müşeddede tensiye ve cemi müenneslerde meksurdur. Nunu müşeddede ve nunu muhaffefenin ma kabli müfred müennes muhataba da meksur, cemi müzekker de mezmum, geriye kalanlar da meftuhdur.

 

 

 

Yorum Yaz